Ludolph van Ceulen (1540-1610)

Zie voor alle gegevens de nieuwe website www.ludolphvanceulen.nl

• Solutie ende werckinghe op twee geometrische vraghen by Willem Goudaen inde jaeren 1580 ende 83 binnen Haerlem aenden kerckdeure ghestelt : mitsgaders propositie van twee andere geometrische vraghen, Amsterdam, "Ghedruckt t'Amstelredam : by Cornelis Claesz", 1584. [ UvA UBM 976 G 29 (1), Mannoury p. 205; UBL 614 G 11, niet in UBU.] (Volgens Bierens de Haan, Bouwstoffen, p. 164, ook opgenomen in de tweede druk van Vanden Circkel, ff. 103-114.)

• Kort claar bewijs dat die nieuwe ghevonden proportie eens circkels iegens zyn diameter te groot is ende ouerzulcx de quadratura circuli des zeluen vinders onrecht zy Amsterdam, "Gheprent tot Aemstelredam : by mijn Harmen Janszoon Muller", 1585. [UvA UBM O62-2514 (3); UBL 614 G 12], niet in UBU. (Volgens Bierens de Haan, Bouwstoffen, p. 164, ook opgenomen in de tweede druk van Vanden Circkel, ff. 103-114.)
• Proefsteen ende claerder wederleggingh dat het claarder bewijs (so dat ghenaempt is) op de gheroemde ervindingh vande quadrature des circkels een onrecht te kennen gheven, ende gheen waerachtich bewijs is : hier by gevoeght Een corte verclaringh aengaende het onverstant ende misbruyck inde reductie op simpel interest ..., Amsterdam, "Gheprent tot Aemstelredam : by my Harmen Janszoon Muller", 1586. Location(s): [UvA Mannoury p. 196; Afd. IB: UBM 976 G 29 (2)] UBL [614 G 10], niet in UBU. (Volgens Bierens de Haan, Bouwstoffen, p. 164, ook opgenomen in de tweede druk van Vanden Circkel, ff. 103-114.)
• Vanden circkel. Daerin gheleert werdt te vinden de naeste proportie des circkels-diameter tegen synen omloop : noch de tafelen sinuum, tangentium ende secantium : ten laetsten van interest ... Delf 1596. [UBL 672 A 5 (mooiste), 1190 A 37 (valt het beste open); Leiden Boerhaave 810587; UvA UBM 721 H 11, zie Mannoury p. 196; THD Deventer 52 F 17]
  Digitale editie van het exemplaar in Göttingen (eerder in Seesen), op de site van het Göttinger Digitalisierungszentrum.

  Over de ondertekening van het sonnet aan het begin schrijft Jan Beuving: 'Oordeelt sonder Twist' (de ondertekening van het Sonnet) is een spreuk die Jan Jansz. Orlers onder zijn gedichten zette. In 'OoRdeeLt sondER twiSt' is zijn naam ook te herkennen. Deze verklaring vond ik op internet, maar het lijkt me zeer voor de hand liggend -- en het werd door meer dan een bron bevestigd (feb. 2006)).

  Tweede editie van Vanden Circkel: zie hieronder.

• De arithmetische en geometrische fondamenten (-) In veele verscheydene constighe questien, soo geometrice door linien als arithmetice door irrationale ghetallen, oock door den regel coss ende de tafelen sinuum ghesolveert, Leiden, "By Ioost van Colster, ende Iacob Marcus", 1615. [UvA IBL 1215 J 23, 976 A 6, 678 A 25, 729 B 7, zie Mannoury p. 1; Leiden Boerhaave g10000; UBL 671 A 14 (in dit ex. enkele pagina's verkeerd genummerd); UBL THYSIA 1584] niet in UBU.
  Digitale versie (books.google.com, exemplaar in de universiteitsbibliotheek van Gent.)
  NB: Latijnse vertaling hiervan Fundamenta arithmetica et geometrica cum eorundem usu in varij problematis, geometricis, partim solo linearum, ductu, partim per numeros irrationales, & tabulas sinuum, & algebram solutis / Ludolph van Ceulen ; e vernaculo in Latinum translata a Willebrorde Snellio R.F, Lugduni Batavorum, 1615 [UBL 2360 C 18; UBU P QU 1032]. De University of Michigan heeft hiervan een exemplaar, dat echter nog niet gedigitaliseerd schijnt te zijn.
  N.B. Mannoury p. 1 noemt een uitgave van 1595, Leiden: I. van Colster ende Jac. Marcvs, 1595 [UvA], dit zal wel incorrect zijn.
  Digitale versie van deze Latijnse vertaling(books.google.com)
• Vanden circkel daer in gheleert werdt te vinden de naeste proportie des circkels-diameter teghen synen omloop ... : noch de tafelen sinuum, tangentium, ende secantium ..., 2e ed., van nieus oversien ende vermeerdert met dry tractaetgens waer in wederlegt werden beyde inventien vande quadrature des cirkels uytgeg. door Symon van der Eycke / by Ioris Abrahamsz. vander Marsse, voor Ioost van Colster, boeck-vercooper, 1615. [UBL 547 C 15; UBU P qu 753, Utenhove QU 442; Leeuwarden TRESOAR afd. IBN, 41 Wk BB; UvA UBM: 276C3, 721C3, 721C4, zie Mannoury p. 196]
  Digitale versie (books.google.com, ex. in Universiteitsbibliotheek Gent)
  Digitale versie (books.google.com, ex. in Bayerische Staatsbibliothek)
  NB: Latijnse vertaling hiervan: Ludolph van Ceulen, De circulo et adscriptis liber ... , e vernaculo latine fecit et annotatt. illustravit Willebrord Snellius, Lugduno Batavorum, Jod. à Colster, 1619. [UBL 547 C 14, THYSIA 1464; UBU P QU 327; UvA UBM OG 63-768, UBM 721 C 3, UBM 721 C 4, zie Mannoury p. 196] De University of Michigan heeft hiervan een exemplaar, dat echter nog niet gedigitaliseerd schijnt te zijn.
• N.B. Zie Laurens Praalder (18e eeuw). Van zijn oplossingen van 100 problemen van Van Ceulen is ook een digitale editie (exemplaar UB Utrecht).
• P.M. Simon van der Eycke [Simon du Chesne] Quadrature du cercle ou manière de trouver un carré égal au cercle donné, et au contraire un cercle egual au carré proposé avec la raison de la circumference au diametre, Delf: Alb. Henry, 1584 [UBL]
• P.M. Simon van der Eycke, Claerder bevvys || op de qvadra- || tvere des circkels || anno vier-en-tachtigh wtghe- || wtgheven (sic), by simon vander Eyc- || ke tot Dole ghebooren: || Waer dat lichtelick wt te nemen sal || zijn den ghenen, de vvelcke hem onderstaen heeft de selue || te vvederlegghen, Die niet verstaen noch || ghekent te hebben. || Door den selven Autheur. || vignette: eene meetkundige figuur. || Tot Delf, || by Aelbrecht Heyndricxsz. Ordinaris ghesvvoren Drucker van || zijne Excellentie. Ende der Staten s'Landts van Hollandt, || Anno M.D.LXXXVI. (1586) A-E. bladz. 1-38. [Genoemd door Bierens de Haan, echter volgens Picarta niet in Nederland aanwezig]
• P.P.M. Enkele wiskundige werken van Joseph Scaliger zijn interessant omdat Van Ceulen tegen de inhoud van leer trok:
  • Cyclometrica elementa duo. Lugduni Batavorum: ex officina Plantiniana, apud Franciscum Raphelengium, 1594. 2 [UBU P fol 16 dl 1; ook in UBL]
  • Mesolabium [UBU P fol 16 dl 2, ook in U fol 139 dl 1-16 Convoluut, ik geloof no. 15; ook in UBL]
  • Appendix ad cyclometria sua, Leiden 1594 (December) [zit ook in U fol 139 dl 1-16 Convoluut (heb ik zelf gezien), ik geloof dat dit no. 14 is; niet in UBU P fol 16; ook in UBL]
    Al deze drie werken staan online op http://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/
    Directe verwijzing naar de Cyclometrica. Alleen de Cyclometrica staat hier als titel aangegeven, maar de Mesolabium en de Appendix komen hierachteraan, en zijn daardoor ook meegedigitaliseerd.

Literatuur: D. Bierens de Haan, Iets over de quadratuur van Simon van der Eycke en hare gevolgen, Nieuw Archief voor Wiskunde 1 (1875), pp. 70-86, 206-211. (gaat ook over Simon van der Eycke en geeft uittreksel van zijn boekje en diverse geschriften van Van Ceulen).

Diverse artikelen van Van Haaften over Ludolph van Ceulen, De Verzekeringsbode 39 (1920), No. 18, 19, p. 138, 148; Corte onderrichtinghe in de reductie van Iaercustinghen, 39 (1920), no. 21, p. 165, aenhang totde voorgaende Corte Onderrichtinghe, De Verzekeringsbode 55 (1936), No. 16, 18, 22, p. 85, 97, 121.

F. Katscher, Einige Entdeckungen über die Geschichte der Zahl Pi sowie Leben und Werk von Christoffer Dybvad und Ludolph van Ceulen, Wien 1979: Österreichische Akademie der Wissenschaften, Mathematisch-Naturwissenschaftliche Klasse, Denkschriften, 116. Band, 7. Abhandlung.