18e eeuw

Diverse Nederlandse wiskundige werken uit de 18e eeuw

N.B. het is niet de bedoeling volledig te zijn; slechts de werken van sommige auteurs worden opgegeven. De volgorde op deze pagina is in principe chronologisch

De werken van Jacob de Gelder (1765-1848) en enkele tijdgenoten, zoals Jan Hendrik van Swinden en Arnoldus Strabbe (die aan het eind van de 18e eeuw gepubliceerd hebben) staan nu op een aparte pagina http://www.jphogendijk.nl/list/19gelder.html. Hierop staan ook sommige publicaties van het Wiskundig Genootschap onder de spreuk een onvermoeide arbeid komt alles te boven (het huidige KWG).

Opmerking: een goede inleiding tot de wiskunde in Nederland in deze periode is het proefschrift van Danny Beckers, Het Despotisme der Mathesis, handelseditie verschenen in 2003 bij uitgeverij Verloren, Hilversum. Een digitale versie hiervan staat op books.google.com

Aegidii Strauchii Tabellen der Sinuum, Tangentium Logarithmorum und zu der Gantzen Mathesi zugefuegt... Tabellen zu der Architektur, Fortifikation, Geometrie, und dem Proportional-Circul Amsterdam 1700 *
Matheus Soeten, Medulla Algebrae, of 't merg der stel-konst, Amsterdam: Jan ten Hoorn, 1702 [UBL 492 G 22]
Digitale versie (UU)
Digitale versie (books.google.com), maar n.b. het boek zit gebonden achter een ander boek, namelijk Elementi Decimi Euclidis Declaratio nec non de solidis regularibus tractatus aucthore Guilelmo Oughtredo anglo (daarachter zit eerst Clavis Mathematicae, alweer van Oughtred, Oxford 1667) [exemplaar in de Universiteitsbibliotheek Gent]
Dirk Bosboom, Perspectiva of doorzicht-kunde, onderscheyden in voorbereytzelen, bespiegeling, werk-stellige oefening, Amsterdam 1703 [UvA Mannoury p. 220]
Herdruk Amsterdam 1729 [UvA Mannoury p. 220]
Johannes Morgenster, Werkdadige meetkonst, tonende klaar en beknopt, hoe dat al 't gene een ingenieur en landmeter te meeten voorvallen kan, wiskonstig ... gemeten word : hier bygevoegt een verhandeling van roeden, landmaten in Holland, Zeeland, Overyssel en and're enz. ... ook de tafelen der hoekmaten, raak en snylynen eerste druk Zwolle 1703. Herdrukken.
tweede druk, overzien door Johann Hermann Knoop, Leeuwarden 1744.
Digitale versie (TU Delft) - als dit niet lukt kan men ook klikken op http://www.library.tudelft.nl/tresor/books/Werkdadige_meetkonst/TRGD29991033_001.png voor de eerste pagina (verdere pagina's kunnen worden bekeken door het webadres op voor de hand liggende manier te veranderen).
Digitale versie (books.google.com)
Herdruk van deze tweede druk, Den Haag 1757, Digitale versie (books.google.com)
Jan Maronier, School-trap en koopmans-styl, eerste deel: Op-gesteld, en uit-gewerkt; volgens de meest g'agtste rékenkonst; in't geheel; tot dienst der leergierige jeugd. Door een lievhebber in Rotterdam, Rotterdam, J. Verduyn, 1704. Digitale versie (univ. van Michigan)
Hendrik van Houten, Verhandeling over de grontregelen der doorzigt kunde, of tekenkonst (perspectief) enz. Amsterdam 1705 [UvA Mannoury p. 220]
Barth. Bruist, Beginzelen der vestingbouw. Amsterdam 1705 [UvA Mannoury p. 297]
Pieter Warius, Nieuwe verklaring over de proportionaal passer... , Amsterdam 1708 [UvA Mannoury p. 200]. Digitale editie heb ik ooit gezien op: books.google.com (Exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan), echter nu niet te vinden
Dan. Waeywel, Demonstratie wegens de quadratura circuli ontdeckt, en uytgevonden, Amsterdam 1712 [UvA Mannoury p. 197]
Is. de Graaf, Waeywels proportie, die de middellijn van een rond heeft tot zyn omtrek, onderzogt en zeer gebrekkelyk bevonden. Amsterdam 1714 [UvA Mannoury p. 197]
Daniel Waeywel's Tweede demonstratie wegens de quadratura circuli, dienende tot wederlegginge, en volslage overtuiginge van die tegens syn eerste Demonstratie geschreven hebben niet alleen; maar ook van alle, die nog voornemens mogten zyn tegens het zelve te schryven. En wel ten Principale, om alle Liefhebbers aan te toonen, dat de Aanmerkingen van Matheus Soeten Niet alleen ongefondeert, en spottens waardig is, maar ook, dat hy syn beloften, in de Courant algemeen gemaakt, niet is nagekomen, nog oyt volbrengen kan. Hier agter nog een korte antwoord op de wederlegginge van eenen Dirk Kruyk. 't Amsterdam, by Cornelis van Hoogenhuisen, 1714.
Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
N. S[truyck], Uytreekening der kanssen in het speelen, door de arithmetica en algebra, beneevens een verhandeling van looterijen en interest. Amsterdam [1716] [UvA Mannoury p. 169] Er is een electronische versie in de USA beschikbaar, maar niet vrij toegankelijk. Zie de catalogus van de University of Michigan.
Martinus van Dycke, Preuve der landt-meters: behelsende in 't cort de thiende-rekeninghe, de principaelste ende noodigste Grond-Regelen der Geometrie, met exempes bevestight,... ten meerderen deele ghetrocken uyt de SChriften van sekeren Eerw. Pater Joannes Baptista Doemen Carthuyser, door desselfs Discipel nu gesworen Landt-Meter, Meester Martinus van Dycke, Brugghe 1714,
Digitale versie (UB Gent)
Hellingwerf (Pt.), Wiskonstige Oefening. In 5 dln. onderscheyden. Amsterdam 1718. [UvA Mannoury p. 14]
Academia mathematica, of, Oeffen-school van de wiskonst ... By-een-vergadert en in't licht gebraght tot oeffening en tijd-besteding der Neder-duytsche Konstyveraers, door J. Vaerman. Brugghe 1720. Digitale versie (Univ. van Michigan)
G.F. de Rees, Eenen algemeinen regel, waar door alle regels der rekenkonst, die in evenredenheid of proportie bestaan, als regel van driën, regel van vijven, of dobblele regel van drieen, keting regel van gezelschap, enzoovoords ..., Brussel 1725. Ex. in University of Michigan.
Gerrit van der Tollen, Het nieuwe licht der bosschieterye. Amsterdam 172x. [UvA Mannoury p. 298]
Herdruk Amsterdam 1743 [UvA Mannoury p. 298]
Pieter Venema, Een korte en klaare onderwijsing in de beginselen van de algebra of stel-konst, waarin de voornaamste questien van W. Bartgens en M. Wilkens zijn verhandeld, ook van Abr. de Graaf.
Tweede druk: Amsterdam 1730 [UvA Mannoury p. 109]
Derde druk: Amsterdam 1756 [UvA Mannoury p. 109]
Zesde druk: Amsterdam 1794 [UvA Mannoury p. 109]
Zevende druk: Amsterdam 1803 [UvA Mannoury p. 109]
N.B.: P. Venema, Onderwysinge in de Algebra, geheel uitgewerkt door een Genootschap van Liefhebbers der wiskunde, Leyden 1787 {UvA Mannoury p. 130]
Is. de Graaf, Analysis aequationum algebraicarum, of algemeene ontbinding de rbepaalde stelkonstige vergelykingen van drie, vier, vijf, ses en meer afmetingen, Amsterdam 1732 [UvA Mannoury p. 117]
W. la Bordus, redevoering over het nut der wiskunde, Leiden 1734, http://www.math.ru.nl/werkgroepen/gmfw/bronnen/labordus1.html
G. de Lairesse. Groot schilderboek, waar in de schilderkonst in al haar deelen grondig werd onderweezen, ook door redeneeringen en prentverbeeldingen verklaard; Met voorbeelden uit de beste konststukken der oude en nieuwe puikschilderen bevestigd: en derzelver wel- en misstand aangeweezen. Door Gerard de Lairesse, konstschilder. Tweden druk, vermeerdert met des schryvers levensbeschryving.- IDEM. Grondlegginge ter teekenkonst, zynde een korte en zekere weg om door middel van de geometrie of meetkunde, de teekenkonst volkomen te leeren. Door Gerard de Lairesse. Haarlem, Amsterdam, Johannes Marshoorn, Jan Hartog, 1740. (eerdere ed. 1727)
Christiaan Wolff, Grondbeginzelen van alle de mathematische Weetenschappen, uit het Hoogduits vertaald door Joan Christoffel von Sprögel, Amsterdam, bij de Janssoons van Waesberge, 1738. Eerste deel, bevattende de Arithmetika, Geometria, trigonometria, en ALgebra, benevens een onderrechting van de mathematische Leer-Wyze, tweede deel, bevattende de bouwkonst,artillerie, fortificatie, mechanica, hydrostatica, aerometria en hydraulica... *
Stammetz, J.L. (vert). en Bordus, W. la (red)., Volkoomen wiskundig woordenboek, daar in alle kunstwoorden en zaaken, welke in de beschouwende, en oeffenende Wiskunst voorkomen, duidelijk verklaart worden; in welk mede verscheide zaaken de Historie der wiskunstige weetenschappen raakende vermengt zijn, ...., Leiden 1740 UBU [P qu 992], [UvA zie Mannoury p. 3] [Vertaling van: Vollständiges Mathematisches Lexicon, darinnen alle Kunst-Wörter und Sachen, welche in der erwegenden und ausübenden Mathesi vorzukommen pflegen, Leipzig 1734, [UvA zie Mannoury p. 3].
Digitale versie (books.google.com)
tweede druk Groot en volledig woordenboek der wiskunde, sterrekunde, meetkunde... Amsterdam 1747 [UvA zie Mannoury p. 3].
Digitale versie (books.google.com)
Nicholas Struyck,
Inleiding tot de algemeene Geografie, benevens eenige sterrekundige en andere verhandelingen, Amsterdam: Tirion, 1740
Digitale versie (books.google.com)
Vervolg van de beschryving der staartsterren, en nadere ontdekkingen omtrent de staat van 't menselijk geslacht, ... , Amsterdam: Tirion, 1753,
Digitale versie (books.google.com)
N.B. Willem Kersseboom [een vijand van Struyck], Eenige aanmerkingen op de gissingen over de staat van't menselijk geslacht, de uitrekening van lyfrenten, en 't aanhangsel op beide, begrepen in het boek Inleiding tot de algemeene Geografie, door Nicholas Struyck, 's Gravenhage 1740,
Digitale versie (books.google.com)
(ca. 1750] Arithmetica ofte rekenkonst van Jan van Olm,vijfde druk is 1774;
Rekenboek van Jan van Olm, zestiende druk, Groningen 1816 [dit ziet er zeer fossiel uit], Digitale editie (books.google.com)
G. Le Page, De cyferkonste item de grondtregels der geometrie, met de landtmeterye, als oock de wynroeyers-konste ende de maniere om sonnewysers te maecken, Tot Loven, 1760.
Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
Stammetz, J.L. (vert). en Bordus, W. la (red)., Groot en volledig woordenboek der wiskunde, Amsterdam 1758 [UBU P qu 898; UvA zie Mannoury p. 3; hetzelfde als het Volkoomen wiskundig woordenboek met veranderde titel]
A. Cuypers, Redevoering over het wezendlyk vermaak der wiskunde, Leiden: Samuel en Johannes Luchtmans 1758, Digitale editie (GMFW)
Gronden der Algebra door M. Clairaut, uit het Fransch vertaald door A.B. Strabbe, Amsterdam: Morterre, 1760. Digitale editie van enkele fragmenten (GMFW)
Inleiding tot de Keegel-sneeden, waar in bevat worden de voornaamste eigenschappen welke noodig zyn tot de kennisse der beweegingen van de lighaamen die in hunnen weg deeze kromme lynen beschryven, volgens de Wetten der algemeene Zwaarte krachten. In het Fransch beschreeven door den heer Mauduit... Vertaald en met Aanteekeningen vermeerdert, door J.J. Blassiere. Leiden 1764.
Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
Gerard van Steyn, Liefhebbery der reekenkonst. Zynde eene verzaameling van examens, over de reekenkonst op verscheiden vacante schoolmeesters plaatsen voorgevallen. Waar in veele konstige, nuttige, en zeer vermaakelyke quaestien der reekenkonst gevonden worden. Benevens een aanhang van examen-stukken, behoorende tot dezelve ... verzamelt, opgelost, en meede gedeelt, Amsterdam 1768 (exemplaar in de University of Michigan)
Nicolaas Ypey, Grondbeginzelen der Kegelsneeden, Amsterdam: Yntema en Tieboel, 1769.
Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
Leonhard Euler, Volledige inleiding tot de algebra, aan de hand geevende eene gemaklijke oplossing van alle soorten van rekeningen, zo in de wiskunde, koophandel als andere zaaken; Uit het Hoogduits vertaald, Amsterdam, M. Magérus, 1771, 1773. 2 delen. [UBL, andere bibl, niet in UBU]
Nog later (19e eeuw): Leonhard Euler, Volledige inleiding tot de algebra, aan de hand gevende, eene gemakkelijke oplossing, van alle soorten van rekeningen; zoo in de wiskunde, koophandel als andere zaken; Uit het Hoogduitsch. Waarbij gevoegd is, een zeer eenvoudig middel, om zelfs blinde menschen de rekenkunde, ja mogelijk het schrijen en het componeren van muziek te leren beoefenen. Dordrecht, A. Blussé en zoon. 2e uitgave door M.I.S. Bevel. [UBU, UBL, allerlei andere bibliotheken]
Cyffer-boek; inhoudende meest alle de regels van den gemeynen arithmetica, waer onder de wissel-rekeninge, voorgesteld op zoo eene wyze, dat men daer uyt kan kennen de maniere van wisselen der principaelste steden van Europa, bezonderlyk der gene, die tegenwoordig met Antwerpen open wissel houden, Antwerpen, Hubert Bincken, 1772. Digitale editie: ooit gezien op books.google.com. (Exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan), nu niet meer te vinden voor mij (2010)
Stammetz, J.L. Groot en volledig woordenboek der wiskunde, sterrekunde, meetkunde, rekenkunde, ... benevens andere nuttige kunsten en wetenschappen: waar in de woorden en zaken iin de beschouwende en oefenende wiskunde enz. voorkomende, duidelijk omschreven, en de spreekwijzen der kunstenaren en handwerkslieden ontvouwt worden: getrokken uit de werken der vermaardste mannen, die in alle talen over de gemelde wetenschappen geschreven hebben, uit het Hoogduitsch vert. door Joan Levinus Stammetz en overzien door Willem la Bordus Amsterdam 1772 [UBL 2313 A 15]
Wolff, C., Grondbeginzelen der mathematische wetenschappen, 1738-39 [UBU P oct 1269], herdruk Amsterdam 1745, 2 vols. [UBL 1394 B 13/14].
Sym . Panser, Mathematische rariteit-kamer, zijn de een volkoomen beschrijvinge van de algebra. Groningen 1747 [UvA Mannoury p. 112]
Herdruk Groningen 1749 [UvA Mannoury p. 112]
Herdruk Amsterdam 1766 [UvA Mannoury p. 112]
Herdruk Groningen 1849 (!) [UvA Mannoury p. 112]
P. Hellingwerf, Hoornse beknopte bosschietery, d.i. een verhandeling, zoo wegens de kruytrekening tot alderhande stukken, alsmede het werpen der bomben, enz. Amsterdam 1751 [UvA Mannoury p. 298]
Caspar Philips, Uitvoerig onderwijs in de perspectiva of doorzichtkunde, Amsterdam, Sepp, 1765,
tweede druk: Amsterdam, Sepp, 1781, Digitale versie (TU Delft)
J.F. Hennert, Inwydingsrede, betoogende de noodzanelykheid, om de beoefening der Wiskunste, met een goede opvoedinge gepaart te doen gaan. Inaugurale rede van J.F. Hennert uit 1765 (Utrecht), in Nederlandse vertaling uitgegeven te Rotterdam bij Abraham Bothall (1766). Digitale editie (GMFW)
Liefhebbery der reekenkonst: Zynde eene verzaameling van examens, over de Reekenkonst op verscheiden Vacande Schoolmeesters Plaatsen voorgevallen. Waar in veele Konstige, Nuttige, en zeer Vermaakelyke Quaestien der Reekenkonst gevonden worden. Benevens een Aanhang van Examen-Stukken... verzamelt, opgelost en meede gedeeld door Gerard van Steyn. Amsterdam 1768. Digitale versie (books.google.com)
De cyfferkunst gemakkelyk gemaakt, of de beginzelen derzelve op eene nieuwe en zeer klaare wyze voorgesteld, door Jean des Fontaines. (geen datum). Ex. in de University of Michigan.
(Anoniem) Verhandeling over de rabdologia of rekening met staafjes, Amsterdam 1770, Digitale versie (books.google.com)
F. Naert De klaere ende Gemakkelikke Arithmetica ofte Cyfer-konst, verthoont sonder duysternisse ende moyelykheid, Gendt: Weduwe van Michiel de Goesin, 1762.
digitale versie (books.google.com)
Herdruk Gent 1772 * digitale versie (books.google.com)
Herdruk Gent 1800 digitale versie (books.google.com) J.van Dijk, Wiskundige droom, Lofzang op de wiskunde en het metrieke stelsel in het bijzonder, anoniem verschenen in: Proeven van Poëtische Mengelstoffen X (1785), pp. 159-181, Digitale editie (GMFW)
Arithmetica of klaere en verlichte Rekenkonst, ... door J. Maertens, Brugge 1792, digitale versie (books.google.com)
Inaugurele rede van J. P. Tholen bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar in o.a. wiskunde te Franeker, 1798, digitale editie (GMFW)

Laurens Praalder

(geboren Schagen, 06.09.1711; onderwijzer Zuid Schermer; mathematicus gestorven Renswoude, 18.04.1793; bijgezet in de Geertekerk 24.04.1793 Eerst leermeester in de wiskunde en Examinateur voor de Stuurlieden te Rotterdam, later Lector aan de Stichting van de Vrouwe van Renswoude (http://www.antenna.nl/~daktari/praalder.htm, Bierens de Haan, NAW I, p. 84)

Verhael van 't gepasseerde beneffens d'examen die gehouden is, ter gelegentheit der beroepinge van Adriaan Visser, tot stats schoolmeester en voorzanger te Purmarende, Te Rotterdam : by de Wed. Pieter van Gilst, 1752. [UBU AB: Utenhove qu 125; tweede ex. AB: Utenhove qu 126 dl 2; UBL]
Gronden der wiskonst, behelsende een klaere fondamentele instructie van de mathesis : eerste stuk / ontworpen, berekent, en in 't licht gebragt door Laurens Praelder. Te Rotterdam : by de Wed. Pieter van Gilst, 1753. (rest nooit verschenen) [UvA zie Mannoury p. 4, UBL, UBU AB: Utenhove qu 125 dl 1, tweede ex. AB: Utenhove qu 126 dl 1 ]
Verzaameling van eenige opgeloste zo bepaalde als onbepaalde mathematische voorstellen : eertijds door Ludolf van Keulen onder den tytel van Konstige Vraagen, zonder ontbindingen in 't licht gegeeven : verrijkt met noodige aanmerkingen, Amsterdam: Morterre, 1777 [TUD, UvA, Breda KMA, Leeuwarden TRESOAR, UBL]
Ludolf van Keulen's mathematische voorstellen, bekend onder den tytel van Kunstige vraagen zonder ontbindingen, opgelost en verrykt met aanmerkingen en uitbreidingen / door Laurens Praalder. - Te Amsterdam : by J. W. Smit, 1790. [UBU AB: Utenhove oct 96; UBL; UvA zie Mannoury p. 17]. Digitale editie hiervan staat op de website van de Universiteitsbibliotheek Utrecht.

Jan Hogendijk <J.P.Hogendijk_at_uu.nl>

2010