Literatuurlijst 16e-18e eeuwse Nederlandstalige wiskunde

De lijst is gesplitst in de volgende rubrieken, en een restcategorie (o.a. algebra, zie hieronder).

Bewaarde rekenboeken tot 1750
Euclides in Nederlandse bewerkingen (van begin tot eind, d.w.z. 1606 tot 1835)
Ludolf van Ceulen (1540-1610)
Nicolaus Petri van Deventer (gestorven 1602)
Johan Stampioen de Jongere (ca. 1640)
Simon Stevin (1548-1620)
Gerard Kinckhuysen (1625-1666)
Elementaire meetkunde (incl. landmeetkunde)
Onvolledige lijst van werken uit de 18e eeuw (met opgave van digitale edities, als die er zijn en mij bekend zijn).
Jacob de Gelder (1765-1848) en zijn tijdgenoten (met opgave van digitale edities, als die er zijn en mij bekend zijn).

Andere wiskundeboeken (restcategorie)

• M. Wilken, Flores Algebraici, dat ist ALgebra oder Coss, Embden 1622 [UvA Mannoury p. 116]
• Mart. Wilkens, Officina algebrae, waerinne door een miraculosische Inventie seer konstelyck gewrocht worden d'aequatien ofte vgelijkinge over de gesommeerde quadraeti cubi; zensizens; asursol: ende andere dierghel. ghetalen, enz. Item de vergelijckingen over de 1e, 2e, 3e, 4e, 5e en 6e corperlijcke ghetalen van pyramidalien. Voorders eene Extraordinaris konstelycke en Practicabele ontbindinghe sommigher alsulcker Polygonalische en Columnarische questien, enz. Ten besluyt noch 300 binomische als andere questien. Groningen: A. Eissens, 1636 [UvA O 61-2068 Mannoury p. 105; UBL 1304 B 17; RUB OL 3]. Gaat terug op Faulhaber, berekening van sommaties van de eerste n getallen van allerlei curieuze soorten veelhoekige getallen, en dit uitgedrukt m.b.v. Cossische algebra.
  Zie Du Saar, Het rekenboekje van Marten Wilkens, De Verzekeringsbode 42 (1923), p. 261.
  Er is waarschijnlijk ook een Duitse versie.
  Wilkens heeft ook een rekenboek geproduceerd, zie de lijst rekenboeken.
• F. van der Huips, Algebra, ofte eene noodige, korte en klare onderwijzinghe in de beginzelen en gronden van de stel-konst; doorgaans verciert met verscheiden nieuwe regelen. Met een aanhang, vervattende de stelkonstige boecken Diophanti Alexandrini; Nu eerst in onze Neer-Duitze Taal, vertaalt; konstigh verklaart ende ontbonden op verscheiden manieren; soor Stel-konstige g etallen, ende nieuw door Vertoogen in Tel-konstige getallen. Aldus vol-koomen, gevonden en beschreven, door F. van der Huips. Heusden: H. Troyen, 1654 [UvA Mannoury p. 112]
  Digitale versie (books.google.com, Bayerische Staatsbibliothek)
  Herdruk Amsterdam 1661 [UvA Mannoury p. 112]. De University of Michigan heeft hiervan een exemplaar.
• Renatus Descartes, Proeven der wysbegeerte of redenering van de middel om de reden wel te beleiden, en de waarheit in de wetenschappen te zoeken : de verregezichtkunde, verhevelingen en meetkunst ("... door J.H. Glazemaker vertaalt"), Amsterdam, Ter drukkerye van Tymon Houthaak op de Nieuwe-Zijds Kolk, 1659. Location(s): [UBU Mag Y Qu 86, THO VEN 97-357 dl 1+2; Utrecht UNiversiteitsmuseum; UBL 1138 c. 23:1] (dit bevat o.a. een Nederlandse vertaling van de G\'eom\'etrie van Descartes uit 1637.)
  Fragment
  Renatus Descartes, Meetkunst (Nederlandse vertaling uit 1659 van de Géométrie uit 1637, digitale versie Universiteitsbibliotheek Utrecht)
  Boek 1   Boek 2   Boek 3   Einde derde boek   Inhoudsopgave
  Nederlandse digitale versie van het hele boek van Descartes waar de Géométrie deel van uitmaakt.

  N.B. Ook de tweede Latijnse editie van de Géométrie van Descartes (1659) is toegankelijk in digitale versies (UU):
  Digitale versie eerste deel
  Digitale versie tweede deel

• Johan Stampioen de Jonge

• Gerard Kinckhuysen, zie de speciale pagina.

• W. van Westen, Mathematische vermaecklyckheden, te samen ghevoegt van verscheyden gheneuchtelijcke ende boertige werck-stucken, so uyt Arithmetica, Geometria, Astronomia, Geographica, Cosmographica, Musica, Physica, Optica, Catoptrica, Architectonia, Sciothera, als uyt andere onghehoorde mysterien meer. Uyt het Fransch door Wynant van Westen. 2e dr. Arnhem, J. v. Biesen, 1641 [UvA zie Mannoury p. 12]
  3e dr. Arnhem, J. v. Biesen, 1644 [UvA zie Mannoury p. 12]
  4e dr. Arnhem, J. v. Biesen, 1662-63.
  5e dr. Arnhem, J. v. Biesen, 1672, '71 [UvA zie Mannoury p. 12]
  6e dr. Amsterdam, Wed. van Theunis. Jacobsz Lootsman, 1673 [UvA zie Mannoury p. 12]
  6e dr. Amsterdam, Mich. de Groot, 1673 [UvA zie Mannoury p. 12]

• Frans van Schooten (1615-1660), Mathematische Oeffeningen begrepen in vijf boecken (-) waerbij gevougt is een Tractaet handelende van reeckening in speelen van geluck door d'Heer Christianus Hugenius, Desen druck vermeerdert met een korte verhandeling van de fondamenten der perspective, Amsterdam, "Bij Gerrit van Goedesbergh, boeckverkooper op 't water in d, 1659 - 1660. [UBU P qu 320; UBL 547 E 15; UvA zie Mannoury p. 13]
  Digitale versie van het exemplaar in de UBU.
  Digitale versie (books.google.com) (UB Gent)
  Titels van de boeken:
  Verhandeling van vijftig arithmetische en vijftig geometrische voorstellen
  Ontbinding der simpele meetkonstige werckstucken
  Appolonii Pergaei herstelde vlacke plaetsen
  Tuychwerckelijcke beschrijving der kegelsneden op een vlack
  Dertich afdeelingen van gemengde stoffe.

  Voor de toegevoegde tekst van Huygens zie hieronder.

  Volgens Mannoury, p. 219 is een tekst over perspectief bij de Mathematische Oeffeningen gevoegd [UvA], zie afdeling meetkunde.

  Van de Mathematische Oeffeningen is ook een Latijnse versie verschenen onder de titel Exercitationum Mathematicarum libri quinque, 1657. Digitale versie hiervan in de Posner Memorial Library, Carnegie Mellon University, Pittsburg.

  De Stelling van van Schooten (pagina van Dick Klingens).
  Website www.fransvanschooten.nl over Frans van Schooten door Henk Hietbrink (in ontwikkeling)

• Willem Claesz, Arithmetische ende geometrische practycke der bosshieterye : waerinne gheleert ende aenghewesen wort, alle het ghene dat een constapel soo te water als te lande sonderlinghe van noode is te weten, Rotterdam : J. Wolffersz, 1641 [UBL 2006 E 34; UvA Mannoury p. 298] (het afschieten van kanonnen; heeft te maken met derdemachten en derdemachtswortels)

  Tabulae sinuum, tangentium, secantium ad radium 10,000,000; met 't gebruyck der zelve in rechlinische triangulen. Amsterdam: bij Willem J. Blaeu, 1627 [UvA Mannoury p. 53].
  Herdruk Amsterdam: J. Jansen 1639 [UvA Mannoury p. 53]
  Zie ook J.J. Stampioen de Jonge.
  Duitse vertaling: tabular sinuum, tangentium, secantium, da radiu 10000000. Saambt derozelben gebrauch in solvierung oder aussrechnung aller flachen Triangeln. Aus dem Niederl. transf. durch Ioannem Magirum. Amsterdam: Jan Janssen, 1640 [UvA Mannoury 53]
  Literatuur: Josef Ehrenfried Hofmann, Frans van Schooten der Jüngere, Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1962 (Boëthius, Band II). [hierin wel enkele gegevens, maar geen systematische bespreking]. De meeste werken van Van Schooten zijn in het Latijn. Voor een lijst zie Hofmann, p. 53 ff.. Zie ook Jan A. van Maanen, Centaurus 27 91984), pp.218-279.

• Christiaan Huygens (1629-1695),
  Reeckening in Speelen van Geluck, 1657. Verschenen in de Mathematische Oeffeningen (Nederlandse editie, 1660) van Frans van Schooten.
  Editie in Oeuvres Complètes de Christian Huygens, deel 14, La Haye: Martinus Nijhoff, 1920, digitaal beschikbaar via gallica.bnf.fr.
  De tekst zelf staat in deel 14 op oneven pagina's beginnend met p. 51 en eindigend met p. 91; op de even pagina's staat een Franse vertaling).
  Deel 14 is in Gallica http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k77862v.   Een Franse inleiding staat op pp. 1-48; op pp. 92-171 staan teksten uit handschriften van Huygens die hiermee te maken hebben, hiervan zijn de meeste in het Nederlands.
  Truc om de Oeuvres Complétes heel goed te gebruiken (met dank aan Prof. Jan van Maanen): Ga bijvoorbeeld eerst naar deel 1, http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k77849n, Als je dan in het search-vak rechtsboven Huygens intikt krijg je een overzicht van alle gedigitaliseerde werken (ook van anderen, waarin Huygens genoemd wordt, maar in eerste instantie de Oeuvres). Je kunt ook met Huygens Oeuvres Completes zoeken.
  Het gedeelte (p. 1-171) uit deel 14 dat met de Reeckening in Speelen van Geluck te maken heeft is apart gepubliceerd in Christiaan Huygens, Du Calcul dans les jeuz de hasard, rédigé de D.J. Korteweg, Extrait des Oeuvres Compl&eagrave;tes de Christiaan Huygens Tome XIV.
  Algemene informatie over dit boek (en over de eerdere Latijnse versie) op de website van C.J. Verduin, hierop staat ook een
  Inleiding, met link naar een digitale versie (in pdf) en een analyse van het boek, en een overzicht over de geschiedenis van kansrekening in de 17e eeuw.
  Facsimile met weergave in modern Nederlands in: Christiaan Huygens, Van rekeningh in spelen van geluck ; vert. en toegel. door Wim Kleijne Utrecht: Epsilon Uitgaven, 1998, no. 40.
  Digitale editie van correspondentie van Huygens met zijn broer Lodewijk over kansrekening. (GMFW)
  Huygens schreef zelf weinig in het Nederlands, een enkel ander voorbeeld is zijn Kort Onderwys aengaende het gebruyck der Horologien tot het vinden der Lenghten van Oost en West, 1665, in Oeuvres Complètes de Christian Huygens, deel 17, La Haye: Martinus Nijhoff, 1932, p. 191-237. Diverse boeken van Chr. Huygens zijn in het Nederlands vertaald door anderen. De Nederlandse vertaling uit 1699 van de Cosmotheoros (een boekje over het heelal) staat online op het Christiaan Huygens Web
  N.B. De hele Oeuvres Complètes van Christiaan Huygens zijn beschikbaar in digitale versie via Gallica
  Er is veel moderne literatuur over Huygens, ook in het Nederlands.
  Zie bijv. Joella G. Yoder, Christiaan Huygens' great Treasure, Tractrix 3 (1991), 1-14 (over de editie van de brieven van Huygens); Joella G. Yoder, Unrolling Time: Christiaan Huygens and the Mathematization of Nature, Cambridge: Cambridge University Press, 1988 (zie het review van Henk Bos in Tractrix 3 (1991), 183-192)

• Jacob R. Brasser,
  Regula Cos, of Algebra, zynde de alder-konstrycksten regel om het onbekende bekent te maken; Noch is hier by gevoeght de Geometria van Nicolaus Petri Daventriensis, ende andere Questien van de Algebrae ; als mede eenige Exempelen van Gerrit Evertsz. Backer, Amsterdam: G. van Goedesberg, 1663. [UVA O63-7791; 721 G 4, zie Mannoury p. 112; RUG OL 19; UBL 539 F 37; Leiden Museum Boerhaave f 6561]; Amsterdam VU XK 00011]; TUD TR 512313]
  Digitale versie (books.google.com, ex. in de bibliotheek van de University of Michigan)
  Herdruk 1672 [UBL]

• Johann Jac. Ferguson, Labyrinthus algebrae. Hier zijn noch by gevoeght 12 questiën van Tiado Fockens, 2 delen. 's Gravenhage: gedruckt voor den Autheur, 1667 [UvA Mannoury p. 112]

• Johan de Witt, Waerdye van Lyf-renten Naer proportie van Los-renten. In 's Gravenhage: Jacobus Scheltus, 1671. [UBL, Rotterdam Erasmus Universiteit, UvA]
  Dit werk werd herontdekt in 1852
  Een digitale editie hiervan is beschikbaar op http://www.dbnl.org/tekst/witt001waer01_01/
  Herdrukt (in dezelfde lettertypen) in: Feest-gave van het Wiskundig Genootschap te Amsterdam, Haarlem: Joh. Enschedé en zonen, 1879 (samen met Corte Onderrichtinghe... en een inleiding van D. Bierens de Haan.)
  Literatuur: P.J.L. de Chateleux en J.P. van Rooijen, Le rapport de Johan de Witt sur le calcul des rentes viagères, traduction française avec commentaires historique, La Haye: M. Nijhoff, 1937.
  Er zijn brieven van De Witt bewaard en gepubliceerd, zie voor verwijzingen het artikel over de Witt in de Dictionary of Scientific Biography.

• [Baruch de Spinoza], Stelkonstighe Reeckening van den Regenboog, dienede tot naedere samenknoping der Natuurkunde met de Wiskonsten, en Reeckening van Kanssen [Koninklijke Bibliotheek, UBL, UvA, Parijs: Bibliothèque Nationale] 'S Gravenhage: Levyn van Dyck, 1687.
  Dit werk werd herontdekt in het midden van de negentiende eeuw.
  Herdruk in dezelfde lettertypes: David Bierens de Haan, Twee zeldzame werken van Benedictus Spinoza, Nieuw Archief voor Wiskunde, 2e serie, 11 (1884), pp. 49-82.
  Facsimile van het exemplaar in de UBL in Algebraic Calculation of the Rainbow, With introduction by G. ten Doesschate (Nieuwkoop: B. de Graaf 1963), Dutch Classics on History of Science, Vol. V, under the supervision of the Netherlands Society for the History of Medicine, Mathematics and Exact Sciences.
  Facsimile van het exemplaar in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag in Spinoza's Algebraic Calculation of the Rainbow and Calculation of Chances, ed. and translated with an introduction, explanatory notes and an appendix M.J. Petry, Martinus Nijhoff Publishers 1985, International Archives of the History of Ideas no. 108. (meer edities en vertalingen worden genoemd in pp. 21-22 van dit boek, en ook de identificatie van de auteur als Spinoza wordt behandeld, en de veranderingen aan de tekst na diens dood.)
  (ondanks al deze publicaties schijnt het wiskundig commentaar van de regenboogtekst mij niet compleet te zijn; mij is niet duidelijk hoe Spinoza de maximale resp. minimale hoek van de primaire en secondaire regenboog met de regel van Hudde bepaalt. De Reeckening van Kanssen is een collectie van 5 problemen die zijn overgenomen uit Christiaan Huygens' Reeckening in Speelen van Geluck)

• Abraham de Graaf, Vier boeken, drie vande driehoeksmetinge en een vander telkunstigen. Amsterdam, P. Goos, 1659 [UvA Mannoury p. 13]
• Graaf, Abraham de, De geheele Mathesis of wiskonst herstelt in zijn natuurlijke gedaante, Amsterdam, gedruckt voor den Autheur, 1676 [UvA zie Mannoury p. 2]
  Tweede druk, Amsterdam, 1694. [UBU P oct 1852; UBL 542 D 16]. [UvA zie Mannoury p. 2].
  Digitale versie (UU)
  Digitale versie (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
  Derde druk, Amsterdam 1717 * [UBU P qu 323]. Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
• Graaf, Abraham de, De beginselen van de algebra of stelkonst, volgens de manier van Renatus Des Cartes: verklaart met uytgelezene voorbeelden; zoo wel in de meetkonst, als in de rekenkonst. Amsterdam, 1672. [UBU P qu 321; Den Haag KB 35 D 16; UBL 547 E 18; UvA zie Mannoury p. 112]
  Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
• Graaf, Abraham de, Inleyding tot de wiskunst of de beginselen van geometria en algebra, tweede editie, Amsterdam: Johannes Loots, 1706. [UBU P qu 322; Utrecht IGN IV F 19]. [UvA zie Mannoury p. 2]
  Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
  Digitale versie GDZ.
• Graaf, Abraham de, De vervulling van de geometria en algebra, begrepen in het boek genaamt Inleyding tot de wiskunst, Amsterdam, "By Joannes Loots, boekverkooper in de nieuwe brugsteeg, in, 1708. Location(s): [UvA, zie Mannoury p. 3; UBL 2009 D 42].
  Digitale versie (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
  Digitale versie (GDZ)
  Herdruk Amsterdam: Johannis van Keulen, 1751 [UvA zie Mannoury p. 3]
• Graaf, Abraham de, Analysis of stelkunstige ontknoping in de Meetkunstige Werkstukken, Amsterdam; Joannes Loots, 1706. [UBU P qu 324; UBL 539 F 38; UvA Mannoury p. 229]
  Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)
  digitale versie (GDZ)
• Graaf, Abraham de, De starre-kunst, ... leerende de hoedanigheden der beweginge van alle zichtbare Hemelsche Ligchamen, en't berekenen haarder zichtbare plaatzen. Mitsgaders, de hoedagigheden der verduistering van Zon en Maan, en de berekeninge van dien. Amsteldam, Pieter Goos, 1659. Digitale versie (books.google.com)
• Claas Hendriksz. Gietermaker, 't Vergulde licht der zeevaart : ofte Konst der stuurlieden. Zijnde een volkomen en klare onderwijsinge der navigatie t'Amsterdam : by Johannes van Keulen, 1697 [UBL 2009 E 8]. Oorspronkelijke uitgave 1660. Dit boek is vaak herdrukt. Er staat behoorlijk veel, tamelijk elementaire, wiskunde in, inclusief trigonometrie en logaritmen. Over Gietermaker zie: C.A. Davids, J.A. van der Veen, E.A. de Vries, Van LAstman naar Gietermaker. Claes Hendricksz. Gietermaker (1621-1667) en zijn leerboeken voor de stuurmanskunst. Tijdschrift voor Zeegeschiedenis 8 (1989) nr. 2, pp. 149-177. Hierin is ook veel te vinden over de bronnen van Gietermaker en andere boeken over wiskunde en zeevaart.

  Mathematisch Zinnen-confect, Of Wiskundige Uytspanningen ter beoeffeningen van het Verstand. Bestaande in 574 uytgelezen en ten deele zeer konstige Mathematische Voorstellen met veele konstige Ontbindingen en Regelen vercierd. .. . Voorgesteld door Paul Halcken ... Uyt het Hoogduytsch vertaald, en met eenige Aantekeningen vermeerdert door Jacob Oostwoud, Purmerende 1767.
  Digitale versie. (books.google.com, exemplaar in de bibliotheek van de University of Michigan)

Relevante bronnen niet in het Nederlands

• P.M.: Simon van der Eycke (? - 1640?) Quadrature du cercle ou manière de trouver un carré égal au cercle donné, et au contraire un cercle egual au carré proposé avec la raison de la circumference au diametre, , Simon Du Chesne, Delf: Alb. Henry, 1584. Locaties: UBL [THYSIA 1311:1; ander ex. 2009 D 20].

Gebruikte moderne literatuur:

1. D. Bierens de Haan, Bouwstoffen voor de Geschiedenis der Wis- en Natuurkundige Wetenschappen in de Nederlanden, Deel 1, Leiden 1878. digitale editie op www.dnbl.org
2. Mannoury = Systematische Catalogus van de Boekerij van het Wiskundig Genootschap (G. Mannoury), Amsterdam: Delsman en Nolthenius 1907.
3. Rara Arithmetica: A Catalogue of the Arithmetics written before the year MDCI with a description of those in the library of George Arthur Plimpton of New York, by David Eugene Smith of Teachers College, Columbia University, fourth edition, New York: Chelsea, 1970.

Links:

Short Title Catalogue Netherlands (STCN) (Catalogus van in Nederland gedrukte werken uit de periode 1541-1800, met vindplaatsen in een aantal Nederlandse bibliotheken).
Short Title Catalogue Vlaanderen (STCV) (zie toelichting hieronder)

Zoekmachines voor antiquarische boeken:
www.boekenvondst.nl
www.bookfinder.com
www.antiqbook.nl
www.ilab-lila.com International League of Antiquarian Booksellers
www.zvab.com Zentralverzeichnis antiquarischer Bücher
www.used.addall.com
www.sfb.at (eurobuch.com)

www.historyofscience.nl Site van de KNAW met digitale uitgaven en links.
Zoekformulier voor digitale wiskundeboeken in een aantal internationale bibliotheken (Parijs, Göttingen, Warschau, e.d.)
Karlsruher virtual catalogue [zoeken in een heel groot aantal bibliotheken en boekhandels tegelijk]
Verzeichnis der im deutschen Sprachraum erschienenen Drucke des 17. Jh.
Father Henri Bosmans Archive van Albrecht Heeffer uit Gent (digitale versies van artikelen van Henri Bosmans S.J. (1852-1928) waarvan vele over Nederlandstalige wiskunde gaan).
Virtual Library of Economic and Business History: Netherlands
books.google.com. Hierop staat een groot deel bibliotheek van de University of Michigan en van andere bibliotheken gedigitaliseerd. Deze digitale edities worden, voorzover ik ze heb kunnen inzien, in deze webpaginas aangegeven. N.B. Het zoeksysteem van books.google.com werkt niet perfect, allerlei digitale edities heb ik bij toeval gevonden.
Posner Library Digitale versies van boeken uit een privéebibliotheek van Henry Posner (o.a. Latijnse wiskundetekst van Van Schooten), Carnegie Mellon University, Pittsburg, Pa., USA.
Rare Book Room: website met een heleboel digitale versies, o.a. van een beroemd Grieks manuscript van de Elementen van Euclides.

Verdere literatuur: P. Bockstaele, Mathematics in the Netherlands from 1750 to 1830, Janus 65 (1978), pp. 67-95 (goed overzicht met bronnenverwijzingen)
Stephen Johnston, Making mathematical practice: gentlemen, practicioners and artisans in Elizabethan England (Cambridge 1994).

Toelichting bij Short Title Catalogue Vlaanderen:
Deze is vrij raadpleegbaar en volgt hetzelfde opzet als de STCN, maar dan beperkt tot het grondgebied van het huidige Vlaanderen en tot de 17de eeuw. Bovendien voegt de STCV, indien mogelijk, ook systematisch digitale opnames van de titelpagina's toe, wat het gebruik van de databank voor leken aantrekkelijker maakt. U kan er zoeken op trefwoord en daarbij 'wiskunde' ingeven; indien u verder ook de taal wil specifiëren kan dat bij het scherm 'geavanceerd zoeken'. Op dit moment bevat onze databank 11 titels die aan deze criteria voldoen. Enkele daarvan staan nog niet in uw lijst. Aangezien onze records steeds op basis van de exemplaren worden gemaakt, geven we ook steeds de vindplaats aan van de beschreven werkjes. Bovendien kan u rechtstreeks naar onze records linken; zo hebben de bezoekers van uw site steeds toegang tot de meest actuele informatie aangaande deze edities. De procedure daarvoor vindt u op de pagina 'Databank: Toegang'. Deze toelichting is met dank ontleend aan Steven van Impe, (Steven.VanImpe_at_ua.ac.be) Projectmedewerker STCV.

Website met WNT en andere bronnen over ouder taalgebruik, handig bij de interpretatie van oude teksten: gtb.inl.nl